Özden M.Y. (2002), Bilişim Teknolojileri Işığında Eğitim Konferansı ve Sergisi (BTIE 2002), 20-22 Mayıs 2002, ODTÜ Kültür ve Kongre Merkezi, Bildiriler Kitabı, s. 44-50.

 

Öğretici Tabanlı Öğrenmeden Internet Tabanlı Çoklu Ortam Oluşturmacı Yaklaşım Uygulamalarına Geçiş: Bir Durum Çalışması

 

Doç. Dr. M. Yaşar Özden*,**,

*Bilgisayar ve Teknoloji Yüksek Okulu,

Doğu Akdeniz Üniversitesi,

Gazi Magusa, KKTC (7. yıl İzni)

e-mail: yasar.ozden@emu.edu.tr

 

** Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bölümü,

Eğitim Fakültesi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi,

06531-Ankara (sürekli adres)

e-mail: myozden@metu.edu.tr

 

I. Özet:

Bu çalışmada, Doğu Akdeniz Üniversitesi, Uzaktan Eğitim Enstitüsü bünyesinde verilen ve  Web ortamında sayfa tasarımı yapmayı öğrenmek isteyen öğrencilere temel bilgileri aktarmayı Internet ortamında senkron/asenkron olarak gerçekleştirmek için tasarlanan “CSIT444-Online Web Design” dersinin gelişitirilmesi sırasında öğretici tabanlı tasarım yerine Internet tabanlı çoklu ortam oluşturmacı yaklaşımın nasıl uygulanmaya çalışıldığı tartışılacaktır.

 

II. Giriş: Son 25-30 yıl içerisinde egitimciler arasında öğrenme/öğretme kuramlarının uygulanmasında “davranıçı yaklaşımdan bilişsel bilimlere oradan da oluşturmacı yaklaşıma” doğru bir yönelmenin olduğunu göstermektedir (Ertmer & Newby, 1993, p. 50; Jonassen, 1991; von Glasersfeld, 1995).   Artık öğrenmenin yanlızca öğreticiden öğrenene aktarma olduğunu söyleyen öğrenme kuramlarına kuşku ile bakılmasına neden olmaktadır. Bu gerçeğin yaygın bir kabul görmesine karşın, yine de hazırlanan çoklu ortam içeren ya da içermeyen çoğu öğretim materyali davranışçı geleneğin etkisinde hazırlanmaktadır. Jonassen’in (1991, s. 6) belirttiği gibi günümüzde davranışçı gelenek kök saldığı Öğretim Teknolojilerinde egemenliğini sürdürmektedir. Günümüzde, 1950’lerde çok yaygın olarak kullanılan “Programlı Öğretim” ilkelerine göre hazırlanmış birçok öğretim materyali örneği bulmak olasıdır. Bu çalışmada hazırlanan materyal de temel olarak Yüksek Öğretim Kurulu, Milli Enformatik Enstitüsü tarafından Online dersler için öngörülen ölçütler göz önüne alınarak hazırlanmıştır. Her ne kadar orada oluşturmacı yaklaşıma herhangi bir atıfta bulunulmasa da eğitim/öğretim alanındaki bu dönüşümü yakalayabilmek için dersin geliştirilmesi sırasında bir takım degişik yaklaşımlar uygulamaya katılmıştır. Bu noktada, her iki yaklaşımın farkını anlamak için kuramsal temeldeki farklılıklarına bakmakta yarar bulunmaktadır. Öğretici tabanlı sistemlerde önemli olan materyalin kendisidir, kısaca söylemek gerekirse “iyi ve etkilişimli bir materyal hazırlandığında bundan herkesin aynı şekilde öğreneceği var sayılmaktadır”. Bu görüş 1960’larda öğrenme makinalarının yapımı fikrini doğurmuş ve o yıllarda Skinner ve destekçileri 60.000.000 $ harcayarak bu makinayı yapmaya çalışmışlardır. Ne yazik ki günümüze kadar bu tür makina yapılabilmiş değildir. Bu fikir daha sonraları kişisel bilgisayarların ortaya çıkışı ile yeni biçimlere dönüşerek “bilgisayar destekli eğitim, bilgisayar tabanli eğitim vb.” gibi kavramlar halinde günümüze kadar gelmiştir. Literatürde bu tür uygulamaların normal geleneksel yöntemlerden çok başarılı olduğunu söyleyen ve başarısız olduğunu söyleyen yüzlerce/binlerce makale bulmak olasıdır. Sonuç olarak, daha başarılı olacak yol ve uygulamaların bulunması zorunlu hale gelmiştir. Aslında bu yöntemin bu kadar taraftar bulmasının temel nedenlerinden biri öğreniciyi dışlaması, böylece her türlü denetimi programlayana bırakması yanında kolay ölçülebilir olmasıyla ilişkilidir. Çünkü, bu yötemde önemli olan sonuçtur ve ölçülebilir bir sonuç herşeyi kolaylaştırmaktadır. Ama, öğrenme yanlızca sonuç değil bir süreç olduğu için bu tür tasarımların her zaman beklenen sonuçu vermesi neredeyse olanaksızdır. Bu noktada, öğrenmeyi anlam vermek olarak tanımlayan ve bireysel bir süreç olduğunu ileri süren oluştırmacı (constructivist) yaklaşımın artık yerini alması gerekmektedir. Bu tür uygulamalarda öğrenen öne çıkmakta materyal/yöntem ve ortam daha sonra gelmektedir. Bir başka deyişle, etkileşimli materyal yerine etkileşimli öğrenme ortamı daha önemli olmaktadır. Online derslerde de bu dönüşümün olması zorunlu hale gelmektedir. Kisacası, etkileşimli öğretim materyali kadar onun öğrenme süreçlerinde kullanıldığı ortam önemli hale gelmektedir. Bu durumda, ders notlarını etkileşimli halde web ortamına koymak Internet üzerinden online ders/sertifika/diploma vermek için yeterli olmamaktadır.

 

III. Online Materyalin Tasarlanması:

 

a)      Teknik Altyapının Hazırlanması:

Ders Online olarak WEB Ortamında verileceği ve  öğrenci/öğrenci, öğrenci/öğretici-kilavuz ilişkisi Internet ortamında olacağı için bunları destekleyecek işletim sistemi ve yazılımların seçimi yapıldı. Günümüzde bu tür bir uygulamayı geliştirmek için birden fazla seçenek bulunmaktadır. Bu ders için materyal geliştirilirken yaygınlık göz önünde bulundurulmuştur. Günümüzde MS-WINDOWS işletim sisteminin kullanıcılar arasındaki yaygınlığı göz önüne alınarak ders sırasında kullanılacak olan materyal bu işletim sistemine uygun olarak geliştirilmiştir. Sonuç olarak, Windows 2000 ortamında şu programlar ve servislerin kurulması gerekmiştir;

 

·        Windows 2000 Advanced Server

·        WEB Server

·        Exchange 2000 Enterprise Server

·        Exchange 2000 Communication Server

·        Site Server ILS Services

·        Windows Media Services

·        Snitz Forums 2000 Version 3.1 Service Release 4 (http://forum.snitz.com)

 

 

a)      Öğretici Materyalin Tasarlanması

Dersin ileriki dönemlerde Internet üzerinden online olarak İstemci Üniversitelere verilmesi planlanduğı için ”Üniversitelerarası İletişim ve Bilgi Teknolojilerine Dayalı Uzaktan Yükseköğretim Yönetmeliği”( http://www.ii.metu.edu.tr/EMK/univers.htm)  göz önünde bulundurularak tasarıma başlandı. Bu yönetmelikte tipik bir öğretici programda (tutorial) bulunması gerekenler maddeler halinde sunulmaktadır (UZAKTAN YÜKSEKÖĞRETİM KAPSAMINDA AÇILACAK DERSLER/PROGRAMLARA İLİŞKİN GENEL İLKELER, http://www.ii.metu.edu.tr/EMK/ilkeler.htm). WEB Ortamını kullanarak yapılacak derslerde genel olarak şu temaların bulunması öngörülmektedir;

  • Kapak sayfası
  • Ders içeriği sayfası
  • Ders sayfaları
  • Tartışma grubu sayfaları
  • Öğrenci listeleri/notlama sayfaları
  • Ödev/alıştırma sayfaları (Ders malzemesi içerisinde de yer alabilir)
  • Sıkça sorulan sorular (Dersin birden fazla kere verilmesi durumunda)
  • Ek bağlantı sayfaları
  • Web tabanlı derslerin izlenmesi ile ilgili bilgi sayfası

Bu bilgiler ışığında siteye genel bir arayüz tasaralandı (şekil 1)

Şekil 1. CSIT444-Online “Web Design” ders giriş sayfası

Ders sayfaları menü üzerinden kullanılabilecek şekilde tasarlandı ve soldaki menü Enformatik Milli Komitesinin Yönlendirmeleri doğrultusunda bulunması istenenler yerleştirildi. Menü’ye ayrıca öğrencilerin iletişim gereksinimlerini karşılamak üzere chat, forum ve e-mail simgeleri ve bağlantıları yerleştirildi. Menü’de ayrıca, Amaçlar, İçerik, Ders Notları, Ölçme, Ödevler, Kendin Çalış, Ödev, Bağlantılar, e-Kaynaklar, Haberler, Dersin Sorumlusu, Sıkça Sorulan Sorular simgeleri ve bu sayfalara ait bağlantılar yerleştirildi. Ders notları, PowerPoint formatında saydamlar şeklinde 12 hafta için siteye yerleştirildi. Bunun dışında her haftanın ders notu ile ilgili değişik kaynaklara ait bağlantılar konuldu. Ders materyalini desteklemek için değişik konularda elektronik kitap örnekleri konuldu. Öğrencilerin kendi başlarına çözmeleri için geliştirilen örnekler ayrı bir menü seçeneği olarak siteye konuldu. Her hafta düzenli olarak ödevler sitede duyuruldu sonuçları e-mail ile toplandı ve degerlendirme sonuçları yeniden elektronik ortamda yayınlandı.

Öğrenciler siteye girişlerinden başlayarak site içerisindeki hareketlerini izlemek için sayfalar ASP olarak tasarlandı ve her bir tıklama öğrenci veri tabanına kaydedildi. Her hafta bu bilgi sitede yayınlandı.

 

b)      Oluşturmacı Yaklaşımın Yapıya Katılması:

Buraya kadar anlatılanlar bugüne kadar öğretici tabanlı yaklaşım izlenerek hazırlanan bütün yapılarda temel olarak bulunmaktadır. Oluşturmacı yaklaşımın yapıya katılması için bu yaklaşımın aşağıdaki temel özelliklerinin yapıya katılması gerekiyordu;

·        İyi problem

·        Öğretim ortamının zengin olması

·        Grup Çalışması

·        Öğreticinin rolünün değişmesi

Bu genel amaçlara ulaşmak için (Herrington & Oliver ,1995);

 

 

1)      Kazanılan bilginin gerçek yaşamda kullanılabilir olması:

Edinilen bilgilerin gerçek yaşamda kullanılabilir olması için öğrenciler tarafından iki ayrı WEB projesinin hazırlanması planlandı. Birincisi notepad ve basit grafik üreten programlar kullanılarak hazırlanacak olan kişisel bir web sayfası ve dönem sonuna kadar grup olarak hazırlanması istenen ve gerçek yaşamdan seçilen bir probleme çözüm olabilecek ikinci bir proje.

2)      İşle ilgili görevler:

Kazanılacağı düşünülen bilginin kalıcı olabilmesi için bilginin kullanılacağı ortamın tanınması gerekmektedir. Bu amaçla, öğrencilerin ikinci projeleri sırasında tasarımını yapacakları ortamda bulunmaları ve bilgi edinmeleri istenmektedir.

3)      Konu uzmanlarına ve önceki proje örneklerine Erişim:

Öğrencilerin ne yapacakları konusundaki kuşkularını/sorularını gidermek için daha önce yapılan ya da benzeri projelere erişim sağlanmalıdır. Daha fazla bilgi sağlanması için bu tür tasarımların tartışıldığı adresler verilmelidir.

4)      Değişik görüş açıları:

Öğrencilere farklı durumlarla karşılaştıklarında farklı düşünebilme yeteneklerinin kazandırılabilmesi için tek bir örnek/yöntem üzerinde yoğunlaşmamalı olabildiğince değişik görüş açıları gösterilmelidir. Bu amaçla, son proje için herhangi bir konu kısıtlaması konulmamaktadır.

5)      Öğrenilenlerin gösterilmesine olanak sağlanmalıdır:

Öğrencilerin öğrendiklerini göstermelerine olanak sağlanmalıdır. Bunun için öğrencilerin küçük gruplar halinde çalışmalarına ve grup içerisinde tartışmalarına olanak sağlanmalıdır. CSIT 444 Dersinde öğrencilerin bu gereksinimi karşılamak için grup chat ve grup forum odaları yaratıldı.

6)      Bilginin birlikte oluşturulması:

Öğrenmenin sosyal boyutu göz önünde bulunudurularak öğrencilerin birlikte vakit geçirip tartışabilecekleri ortamların yaratılması gerekmektedir.

7)      Açıklık:

Öğrenciler o alanın gereği olan bilgi ve beceriyi serbestçe kullanarak birbirleri ile tartışıp, konuşabilmelidir. Burada önemli olan birlikte bilgi üretebilecekleri bir ortamın oluşturulmasıdır.

8)      Öğreticinin rolünün değişmesi (Kılavuzluk):

Oluşturmacı yaklaşımda geleneksel yaklaşımlardan farklı olarak öğrenciye gereksinim duyduğunda kılavuzluk yapılmalıdır. Bunun için gelen mesajlar hemen yanıtlanmalı ve forum ve chat tartışmalarında öğrenciye doğrudan bilgi sunumu yerine bilgiye erişim yöntem ve kaynakları gösterilerek bilginin öğrenci tarafından oluşturulmasına yardımcı olunmalıdır.

9)      Açık ve ölçütlere bağlı degerlendirme:

Değerlendirmeden önce önemle üzerinde durulması gereken konu verilen örneklerin işlenen kapsam ve gerçek yaşamla ilişkili olmasına dikkat edilmesidir. Bu gerçekten yola çıkarak CSIT-444 dersi sırasında verilen ödevler aslında son projede kullanılacak olan temel bilşenler göz önüne alınarak tasarlanmıştır.

c)      Dersin Uygulanması: 

i) “CSIT 444-Online Web Design” dersi 2001/2002 ders yılı güz döneminde, Doğu Akdeniz Üniversitesi, Uzaktan Eğitim Enstitüsü bünyesinde verilmeye başlandı, derse 98 kayıt oldu. Dönem boyunca öğrenciler dört grup olarak Perşembe ve Cuma günleri chat oturumlarına katıldılar. Öğrencilerden, chat oturumlarına katılmadan önce haftalık ders notlarını okumaları istendi ve oturumlar sırasında o haftanın konusu ile ilgili sorulara yanıtlar verildi. Soru-yanıt şeklinde geçen bu oturumlarda konunun uygulama ağırlıklı olması nedeniyle, MS-Netmeeting’in WhiteBoard, File Sharing özellikleri kullanıldı. Her oturumun sırasındaki konuşmaların kayıtları tutuldu.

ii) Dersin değerlendirilmesi arasınav, ödevler, projeler ve site kullanımı göz önüne alınarak yapıldı.

iii) Birinci projeden sonra öğrencilerden yapmayı düşündükleri projeleri Forum’da duyurarak 5-6 kişiden oluşan gruplar oluşturmaları istendi. Bunun için 2 haftalık süre verildi. Sonuçta öğrenciler tarafından 18 grup ve proje oluşturuldu. Oluşan her grup için bir chat odası ve forum odası yaratıldı ve proje çalışmaları sırasında buraların kullanılması istendi. Her odanin kayıtları ayrı ayrı tutuldu.

 

IV. Sonuçlar:

 

1) Dersi alan öğrencilerden hiçbiri dersi bırakmadı. Yanlızca bu oran bile dersin amacına ulaştığını göstermektedir. Genel olarak Internet üzerinden verilen derslerde ders bırakma oranı %50-60’lar düzeyine ulaşmaktadır.

 

2) Öğrenciler gruplar olarak 18 proje oluşturdular bu projeler dersin yayınlandığı siteden yayınlandı. (http://guide.ceit.metu.edu.tr/ceit419/finalprojects/finalproject.asp)

 

3) Öğrenciler dönem boyunca ders sitesini 1057.4 saat kullandılar. Bu öğrenci başına ortalama 11.1 saat kullanımı göstermektedir. Bu sonuç, gerçekten çok ilginç bir bulguya işaret etmektedir. Normal olarak 14 hafta olan bir dönem boyunca geleneksel yöntemle verilen bir derste bu sonuca ulaşılabilir mi? sorusunu akla getirmektedir. Çünkü 11.1 saat hiç ara vermeden sürekli ekranda birşeyler yapmayı göstermektedir (Şekil 2.).

 

Şekil 2. Toplam Site Kullanımı

 

4) Öğrenciler Forumda 1617 soru sordular ve bu sorular ve yanıtları 12437 kez okundu.

 

5) Öğrenciler dönem boyunca 211 e-mail gönderdiler

 

6) Öğrenciler chat’e 849 kez girerek orada kendi aralarında konuştular. (Şekil 3.)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Şekil 3. Chat/Forum/e-mail Kullanımı

 

7) Grup ve kişisel olarak chat/forum/e-mail verilerine http://guide.ceit.metu.edu.tr/documents/siteusage/SitePage.htm adresinden ulaşılabilir.

 

8) Öğrencilere Chat ve Forum’un grup çalışmasında etkin bir araç olup olmadığını araştırmak amacıyla uygulanan anket %75 oranında kesinlikle katiliyorum, %80 oranında  katılıyorum aralığında çıktı.

 

9) Öğrencilerle yüz yüze yapılan görüşmelerde dersin çok yararlı olduğu yönünde görüş belirttiler.

 

V. Kaynaklar:

 

Ertmer, P.A., & Newby, T.J. (1993). Behaviorism, cognitivism, constructivism: Comparing critical features from an instructional design perspective. Performance Improvement Quarterly, 6(4), 50-72.

Jonassen, D. (1991). Objectivism versus constructivism: Do we need a new philosophical paradigm? Educational Technology Research and Development, 39(3), 5-14.

von Glasersfeld, E. (1995). Radical constructivism: A way of knowing and learning. London: Falmer Press.

Herrington, J., & Oliver, R. (1995). Critical characteristics of situated learning: Implications for the instructional design of multimedia. In J. Pearce & A. Ellis (Eds.), Learning with technology (pp. 235-262). Parkville, Vic: University of Melbourne.